Cieszanów - historia miasta

Start

Cieszanów - historia miasta

Wpisany przez Administrator

Sobota, 30 Sierpień 2008 09:06

Po I rozbiorze (1772) Cieszanów i okoliczne wsie znalazły się pod panowaniem Habsburgów. Po wejściu Cieszanowa w skład Austrii włączono go do powiatu tomaszowskiego w cyrkule bełskim, a później cyrkule żółkiewskim. Krótko w posiadaniu Cieszanowa był Jan Zamojski, który nabył też Nowe Sioło, Chotylub i Łówczę. Wówczas to uruchomiono cegielnię, a Dominikanie zbudowali (1800) murowany kościół. Po kasacie zakonu (1788) parafię przejęło duchowieństwo świeckie, a folwark (1819) sprzedano. Zniesienie pańszczyzny (1828) przypadło na okres, gdy w posiadaniu Cieszanowa byli Rojowscy (herbu Cholewa), po których miasto zatrzymało ich herb. Mimo pewnego zahamowania gospodarczego ludność systematycznie wzrastała. W 1785 r. Cieszanów liczył 1462 mieszkańców, a w 1801r. - 1534. Dokładniejsze dane o liczbie mieszkańców i strukturze społecznej pochodzą dopiero z roku 1857. Wówczas to Cieszanów zamieszkiwało 859 osób wyznania rzymskokatolickiego, 250 grekokatolickiego, 1 ormiańskiego i 1067 mojżeszowego. Wśród nich było 2 księży, 18 urzędników, 12 wojskowych, 1 literat, 1 lekarz, 134 gospodarzy, 88 chłopników, 42 rzemieślników, 6 handlarzy oraz inni. W mieście było 340 domów, a dla załogi wojskowej miejsca na 120-240 ludzi i 25 koni. by w 1909 r. osiągnąć poziom ponad 3000. Do Cieszanowa, oprócz właściwego miasta, zaliczano obszar dworski z folwarkiem na Czereśniach oraz grupę domów zwanych Folwarki Podominikańskie. Grunty były liche, dokuczał głód, a wśród niedożywionej ludności szerzyły się choroby. Sporo osób szukało sezonowych zarobków poza środowiskiem, a inni emigrowali do Ameryki Północnej. Ożywienie nastąpiło dopiero w drugiej połowie XIX w. W wyniku reformy (1867) administracyjnej Cieszanów obrany został na siedzibę powiatu, który zasięgiem swym obejmował obszar sądowego powiatu cieszanowskiego i lubaczowskiego, oraz 5 gmin z powiatu niemirowskiego. Graniczył on z powiatem rawskim, jaworowskim, jarosławskim, oraz biłgorajskim i tomaszowskim z guberni lubelskiej Królestwa Polskiego. Na tym terenie znajdowało się i miasto (Lubaczów), 5 miasteczek (Cieszanów, Lipsko, Narol, Oleszyce, Płazów), oraz 62 gminy wiejskie i 64 obszary dworskie. Rząd austriacki zorganizował w mieście urzędy, założono sąd powiatowy, samorząd, urząd pocztowy i urząd skarbowy.
Należy wspomnieć, iż Cieszanów był też aktywnym ośrodkiem życia politycznego w Galicji. W 1809 r. przechodziły tędy wojska polskie Księstwa Warszawskiego, ale nadzieje na odzyskanie niepodległości nie ziściły się wówczas. Cieszanów znalazł się w strefie przygranicznej. Położenie to sprawiło, iż podczas kolejnych zrywów wolnościowych środowisko cieszanowskie ożywiało się. Poprzez Cieszanów wysyłano z Galicji broń, amunicję, środki opatrunkowe oraz ochotników do walk. To właśnie dla powstańców styczniowych zorganizowano to (największy w Galicji) szpital, w którym leczyli się ranni przywiezieni spod Kobylanki (6 V 1863) oraz innych pól bitewnych. Zmarli powstańcy chowani byli na miejscowym cmentarzu. Podczas powstania stacjonował w mieście, celem utrzymania porządku nad granicą, szwadron huzarów węgierskich. Wprowadzenie w Galicji autonomii przyczyniło się do ożywienia życia politycznego i kulturalnego. W 1883 r. ufundowano pomnik Jana III Sobieskiego, a w 50-lecie bitwy pod Kobylanką zorganizowano wielką uroczystość, podczas której odsłonięto pomnik w lesie za Nowym Lublińcem. W Cieszanowie zorganizowano oddział Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego (1871), i Ochotniczą Straż Pożarną (1879), Towarzystwo Kasynowe z czytelnią, Towarzystwo Dobroczynności (1884), Stowarzyszenie Mieszczańskie "Gwiazda" (1904), Stowarzyszenie Gimnastyczne "Sokół", drużynę skautowską, bartoszową, strzelecką, oraz inne, z których na wymienienie zasługuje koło Polskiego Stronnictwa Ludowego. Wspomnieć należy też o działalność Towarzystwa Zaliczkowego, zawiązaniu Spółki Oszczędności i Pożyczek (1904), oraz otwarciu (1912) Składnicy Kółek Rolniczych. Miasto przeżywało znowu okres swego rozwoju, a sporo młodzieży kształciło się. W Cieszanowie czynna była 5-klasowa szkoła ludowa, do której uczęszczały też dzieci z Woli Nowosielskiej i Folwarków Nowosielskich (przysiółki Nowego Sioła). Dalszą naukę kontynuowano w szkołach średnich (Jarosławiu, Lwowie, Przemyślu) oraz wyższych (Krakowie, Lwowie).
Rozwój Cieszanowa zahamowany został przez wybuch I wojny światowej. Po porażce pod Komarowem i Zamościem (9 IX 1914r.) wojska austriackie rozpoczęły odwrót, a wojska rosyjskie (11 IX) wkroczyły do Cieszanowa i utrzymały się tu do 18 VI 1915 r. Podczas I wojny światowej miasto zostało spalone, a władze powiatowe tymczasowo zostały przeniesione do Lubaczowa. Z wojny tej wyszedł Cieszanów poważnie zniszczony, ale pokolenie to doczekało się wskrzeszenia Ojczyzny.
Po zakończeniu wojny i rozpadzie monarchii Austro - Węgierskiej władzę w Cieszanowie przejęli Ukraińcy (1 XI 1918 r.), którzy rozbroili polską straż bezpieczeństwa, aresztowali organizatorów obrony miasta i rozstrzelali w Niemirowie. Wyzwolenie Cieszanowie nastąpiło 6 XII 1918 r., kiedy oddziały ukraińskie ustąpiły przed legionistami polskimi dowodzonymi przez generała Jarosza. Administracyjnie włączono Cieszanów do województwa lwowskiego, a w 1919 r. władze powiatowe wróciły do Cieszanowa. Podjęto jednak decyzję o przeniesieniu ich nas stałe do Lubaczowa, gdzie 1 I 1923 r. rozpoczęły swe urzędowanie. Cieszanów był nadal ośrodkiem życia kulturalnego powiatu. Żywą działalnością przejawiały różne organizacje społeczne i polityczne. Na miejscu był sąd grodzki, ekspozytura urzędu skarbowego, szkoła powszechna III stopnia, poczta, urząd katastralny, kasa chorych i inne. W 1921 r. uruchomiony został zakład produkcyjny wozów "Agra". Czynne były 2 młyny, 2 kruparnie, olejarnia, 5 hurtowni, 7 restauracji, 2 hotele, nie wymieniając licznych sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Spółka Oszczędności i Pożyczek kontynuowała swą działalność pod nazwę Kasa Stefczyka. Staraniem władz miejskich uruchomiono seminarium nauczycielskie, dzięki któremu (1925-1932) sporo młodzieży zdobyło wykształcenie i zawód. W 1939 r. było 3 lekarzy, 1 weterynarz, kilku adwokatów i notariuszy. Był więc Cieszanów niewielkim środowiskiem miejskim, w którym w 1921 r. było 2282 mieszkańców.
Rozpoczęta 1 IX 1939 r. II wojna światowa swym zasięgiem szybko objęła Cieszanów. Już 7 IX spadły pierwsze bomby, a już 12 IX wkroczyli Niemcy, którzy aresztowali burmistrza mgr Bolesława Bajorskiego, Sekretarza Zarządu Miejskiego Jana Kopfa i kierownika szkoły Kazimierza Kalecińskiego. Po wycofaniu się Niemców weszły na krótko oddziały Armii Czerwonej a po ich odejściu za opłotkami miasta ustawiona została linia demarkacyjna. Żydzi wyjechali na teren włączony do ZSRR. Cieszanów znalazł się w obrębie tzw. Generalnego Gubernatorstwa. Administracyjnie przydzielony został do powiatu tomaszowskiego, a po jego skasowaniu wszedł w skład powiatu zamojskiego (dystrykt lubelski). W mieście zakwaterowano straż graniczną oraz wojsko, które wiosną 1940 r. przystąpiło do budowy drogi strategicznej Zamch - Żuków. Zniszczono wówczas żydowski cmentarz (nagrobki użyto na budowę szosy), a dla sprowadzonych Żydów założono obóz przymusowej pracy (zatrudnieni byli przy kopaniu umocnień nadgranicznych). Po uderzeniu Niemców na ZSRR (22 VI 1941) opuściły Cieszanów oddziały Wehrmachtu i Grenzschutzu. Młodzież na jakiś czas mogła wrócić do nauki w budynku szkolnym.
Mieszkańcy nie poddawali się okupantowi, który terrorem starał się utrzymać ich w posłuszeństwie. Już w 1939 r. zaczęto formować zręby konspiracji. Na terenie Cieszanowa istniały dwie placówki Armii Krajowej. Wiosną 1944 roku skutkiem zagrożenia ze strony UPA, ludność polska zaczęła opuszczać miasto i wyjeżdżać za San. W dniu 2 V, pod osłoną partyzantów, większość pozostałej ludności ewakuowano do Rudy Różanieckiej, a w nocy z 2 na 3 V został Cieszanów prawie doszczętnie spalony przez Ukraińców. Taki sam los spotkał Kowalówkę i Doliny (30 IV).
Po wyzwoleniu Cieszanowa (21 VII 1944) ludność zaczęła wracać na pogorzeliska miasta. Pierwsza grupa Polaków wróciła już 27 VII 1944 r. 1 VIII powołano Miejską Radę Narodową, a 7 VIII Paweł Lisowski rozpoczął pełnić obowiązki burmistrza. Zorganizowano posterunek Milicji Obywatelskiej, uruchomiono urząd pocztowy (15 IX) i rozpoczęto zajęcia w szkole (18 IX). Po zorganizowaniu władz powiatowych w Lubaczowie wyłączono Cieszanów z powiatu tomaszowskiego i włączono do lubaczowskiego, który wszedł w skład województwa rzeszowskiego. Pierwsze lata powojenne, to okres wytężonej pracy zmierzającej do unormowania życia w środowisku. Ludzie, z braku domów, mieszkali nawet w piwnicach. Sytuacja nieco polepszyła się po przesiedleniu ludności ukraińskiej do ZSRR (1945) i na Ziemie Odzyskane (1947). Fakt ten jednak wycisną swe piętno na stanie liczebnym mieszkańców Cieszanowa: w 1945 r. było 1015 osób a w 1946 r. zaledwie 958. Status miejski poważnie został zagrożony. Pod obrady Miejskiej Rady Narodowej wniesiony został (18 II 1951) projekt rezygnacji z praw miejskich i włączeniu Cieszanowa do gminy zbiorowej. Po regulacji granic administracyjnych (1954) sytuacja nieco zmieniła się. Od Cieszanowa odłączono Folwarki, a przyłączono Wolę Nowosielską i tzw. Parcelację przynależną do Nowego Sioła. Stąd w 1957 r. Cieszanów liczył 1352 mieszkańców. W 1959 r. uwidoczniony został znowu spadek (1267) liczby ludności. Władze miejskie czyniły starania w sprawie regulacji miasta, uruchomienia tkalni i cegielni. Walne Zgromadzenie Okręgowej Spółdzielni Rolniczo - Handlowej podjęło (8 II 1948) uchwałę o zmianie nazwy i przyjęciu statutu Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska". Działała też druga placówka tego typu - Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" Cieszanów - Wieś. W 1949 r. obie spółdzielnie połączyły się. Ponadto, z przedsiębiorstw handlowych, w 1948 r. czynny był sklep Państwowej Centrali Handlowej, 4 sklepy prywatne i 2 restauracje. Uruchomiono też ośrodek zdrowia, izbę porodową, lecznicę dla zwierząt, aptekę i przedszkole. Otwarto bibliotekę publiczną i stałe kino. Powstał urząd stanu cywilnego. Przy szkole państwowej zorganizowano, jako jeden z nielicznych w kraju, internat. Reaktywowano (1948) Kasę Stafczyka, która później kontynuowała swą działalność pod nazwą Gminna Kasa Spółdzielcza (1950), Kasa Spółdzielcza (1961) a od 1965 r. jako Bank Spółdzielczy. Doprowadzenie prądu elektrycznego (1956) stworzyło dogodniejsze warunki rozwoju miasta. Uruchomiony został Zakład Zabawek Miękkich i filia Lubaczowskich Zakładów Galanteryjnych. Powstało kółko rolnicze przekształcone później w Spółdzielnię Kółek Rolniczych, otwarto stację CPN. Ludność zaczęła budować nowe, murowane domy. Zbudowano ośrodek zdrowia, agronomówkę, lecznicę dla zwierząt, pawilon handlowy i dom strażaka. W okresie Millenium otwarta została wystawa obrazująca dzieje miasta (1958) a na Rynku odsłonięto pomnik (1966). W roku 1952 przewodniczącym Rady Miejskiej Cieszanowa został Jan Walków, który doprowadził do elektryfikacji Cieszanowa (1956). W wyniku reformy administracyjnej (1 I 1973) rozpoczął działalność wspólny Urząd Miasta i Gminy Cieszanów. W skład gminy weszły następujące sołectwa: Chotylub, Dachnów, Folwarki, Niemstów i Nowe Sioło z gromady Dachnów, Kowalówka, Nowy Lubliniec, Stary Lubliniec i Żuków z gromady Nowy Lubliniec, oraz Gorajec z gromady Płazów. Na tym terenie 1 X 1977 r. uległy zmianie nazwy następujących miejscowości: Chotylub na Lubice, Dachnów na Jaworzynę, Gorajec na Dąbrowę i Niemstów na Chmielowice. Po likwidacji trójstopniowego podziału administracyjnego (1 VI 1975) Cieszanów znalazł się w obrębie województwa przemyskiego.
Władzę wykonawczą w gminie sprawował Naczelnik Miasta i Gminy, który zaczął sukcesywnie scalać grunty, gdyż działki były rozdrobnione. W latach 1973 - 75 dokonano tego w Chotylubiu, a następnie w Niemstowie. W Cieszanowie scalenie miało miejsce w roku 1977, w Żukowie w 1986, a Folwarki scalono w 1989r. Powstały nowe osiedla mieszkalne w Cieszanowie: blok przy ul. Witosa (1982), Osiedle Armii Krajowej wybudowane w latach 1983-1985, cztery bloki tworzące Osiedle Kustronia (1988-89) i blok przy ul. Rynek (1992). Pierwszym Burmistrzem Miasta i Gminy Cieszanów był Jan Kowal, którego w następnych wyborach zastąpił wcześniejszy naczelnikiem Edward Dziaduła. Aktualnie funkcję Burmistrza sprawuje wybrany w ostatnich wyborach Zdzisław Zadworny. W wyniku reformy administracyjnej kraju od 1 stycznia 1998 r. Cieszanów należy do powiatu lubaczowskiego w województwie podkarpackim.