Horyniec Zdrój - historia

Start

Niezbędnik turysty

Indeks miejscowości

sobota, 30 sierpnia 2008 09:55

Pierwsze zapisy

Początki Horyńca nie są znane. Pierwsza wzmianka historyczna o Horyńcu pochodzi z 1444 r. Wówczas to Władysław, książę mazowiecki i bełski, darował istniejącą od dawna osadę Piotrowi Pieczykurowi z Wilcz, szlachcicowi pochodzącemu z Mazowsza. Można sądzić, że osada powstała jeszcze za czasów przynależności tych ziem do Rusi. Pośrednio potwierdza to nazwa wsi, wywodząca się wg Rosponda, od ukraińskiego słowa hora, tj. góra. Nie wiadomo jak długo Horyniec pozostawał w posiadaniu Pieczykurów, ani do kogo należał w XV w. W dostępnych aktach brak jest danych na ten temat. Dopiero w 1592 r. jako właściciele wsi pojawiają się Lutosławscy. Wkrótce potem, bo już w 1637 r. Horyniec był w posiadaniu braci Jana, Piotra i Tomasza Gorelowskich, w 1662 r. należał do Piotra Felicjana Telefusa. Według nie potwierdzonych w źródłach informacji, w XVII w. miejscowość miała być przejściowo w posiadaniu Jana Sobieskiego, który miał majątek w pobliskim Nieborowie (obecnie Ukraina). Jak głosi tradycja, Sobieski zbudował w Horyńcu zameczek myśliwski, często bywał tu na polowaniach i korzystał z kąpieli z tut. wód mineralnych. Z listów Sobieskiego wynika, że istotnie bywał w tej okolicy na polowaniach. Wiadomo także, że w 1661 r. bawiła tu przejazdem Maria Kazimiera de la Grange d' Arąuien, sławna później królowa Marysieńka, wówczas będąca jeszcze żoną Jana Zamoyskiego. W 1672 r. Sobieski rozbił pod Horyńcem czambuł tatarski.

Właściciele Horyńca

Pozostawiając opowieści z pogranicza legendy wracamy do historii. Telefusowie wybudowali w Horyńcu murowany dwór i drewnianą cerkiew, których istnienie potwierdza wzmianka z 1672 r., a w 1703 r. rozpoczęli budowę kościoła Franciszkanów. Przypuszczalnie na przełomie XVII i XVIII w. podjęli próbę przekształcenia Horyńca w miasto, lub lokacji miasta na jego terenie. Zapewne śladem tych poczynań jest nazwa Miasteczko obejmująca wschodnią część wsi. Być może było tu lokalne targowisko. Około 1717 r. Horyniec, pozostający wówczas w rękach spadkobierców P. F. Telefusa, zakupił Mikołaj Stadnicki ze Żmigrodu, starosta bełski, piastujący nadto kilka innych ważnych urzędów. W posiadaniu Stadnickich Horyniec pozostawał do końca XVIII w. Zofia z Poletyłów Stadnicka, wdowa po Ignacym Stadnickim, około 1790 r. wyszła ponownie za mąż za Aleksandra księcia Ponińskiego. Rodzina Ponińskich pochodziła z Wielkopolski. Ojciec Aleksandra, Adam Poniński, podskarbi wielki koronny, tytuł książęcy uzyskał, a właściwie nabył, dopiero w 1773 r. W historii zapisał się wielce niechlubnie, uważany jest za zdrajcę sprawy narodowej, był marszałkiem sejmu podpisującego pierwszy rozbiór Polski, a później gorliwym uczestnikiem konfederacji targowickiej. Pozostawał na usługach Rosji, pobierając od cara całkiem sowite wynagrodzenie. Niezależnie od niechlubnej działalności ojca, Aleksander Poniński zapisał się dobrze w dziejach Horyńca, a jego potomkowie dokonali znaczących poczynań dla dobra kultury narodowej. Jego syn Leander Piotr Poniński, zaczął gromadzić pamiątki rodzinne i książki, a wnuk, Ludwik Nikodem Poniński, założył w Horyńcu i osobiście prowadził teatr rodzinny. Staraniem Oskara Franciszka Ponińskiego powstał w horynieckim pałacu ogromny księgozbiór, liczący w 1914 r. około 40 000 pozycji (niektóre źródła podają 25 000 pozycji), w tym wiele starodruków i rękopisów. Bezcenny ten zbiór został znacznie uszczuplony podczas I wojny światowej. Ostatnim męskim potomkiem horynieckiej linii tego rodu był Kalikst Poniński, zmarły w 1920 r. Po jego śmierci majątek hory-niecki przeszedł w ręce Stanisława Karłowskiego z Szalejowa, znanego bankowca i senatora, ożenionego z Różą Alfreda Ludwiką księżną Ponińską, siostrą ostatniego z Ponińskich. Karłowski przekazał w 1926 r. księgozbiór Ponińskich na rzecz Biblioteki Narodowej w Warszawie. Większość jego zbiorów spłonęła podczas powstania warszawskiego w 1944 r. Ponińscy wykazywali wielką troskę o rozwój Horyńca. W miejscu dawnego dworu Telefusów wznieśli okazały pałac, wybudowali teatr i cerkiew. Pałac Ponińskich stał się znanym w ówczesnej Galicji ośrodkiem życia towarzyskiego
i kulturalnego. Wykorzystując znane od dawne źródła mineralne, pod koniec XIX w., założyli w Horyńcu zakład kąpielowy. Wnet zyskał on pewien rozgłos, a wieś zaczęła nabierać charakteru miejscowości kuracyjnej. Do rozwoju Horyńca w niemałym stopniu przyczyniła się budowa linii kolejowej Jarosław - Sokal, otwartej w 1884 r.

Lata wojenne

Na przełomie lat 1918-1919 w regionie lubaczowskim, w tym również w okolicach Horyńca miały miejsce walki polsko-ukraińskie. Od listopada 1918 do końca stycznia 1919 r. miejscowość zajmowały siły ukraińskie. W bitwie pod Horyńcem stoczonej 24.12.1918 r. zginęło 12 polskich żołnierzy. Dopiero 30.01.1919 r. przybyłe z Jarosławia oddziały polskie wyparły Ukraińców ze wsi. W przeszłości Horyniec zamieszkany był w większości przez Rusinów-Ukraińców. Pod koniec XIX w., na ogólną liczbę 1994 mieszkańców, tylko 547 osób było wyznania rzymskokatolickiego (narodowości polskiej). Stan ten uległ później jednak zmianie. W 1937 r. mieszkało tu ogółem 2781 osób, w tym: 1873 Polaków, 676 Ukraińców i 232 Żydów. Natomiast wioski położone w granicach obecnej gminy były zaludnione głównie przez Ukraińców. Polacy zamieszkiwali jedynie w Nowinach Horynieckich, po części również w Nowym Bruśnie. W tym czasie w Horyńcu było 375 domów, klasztor Franciszkanów, cerkiew greckokatolicka, majątek Karłowskich obejmujący 2205 ha ziemi i lasów, tartak, młyn i zakład uzdrowiskowy. W początkach drugiej połowy września 1939 r. w okolicach Horyńca miały miejsce starcia wycofujących się jednostek wojska polskiego z Niemcami. Tędy przebijały się w kierunku Lwowa resztki Nowogrodzkiej Brygady Kawalerii płk. Władysława Andersa. Niemcy zajęli Horyniec, byli tu jednak krótko. W ich miejsce już 20 września wkroczyły wojska sowieckie. Zaborcy podzielili się zdobyczą. Granica, tzw. linia demarkacyjna, pomiędzy strefami okupacyjnymi przebiegała mniej więcej środkiem powiatu lubaczowskiego. Horyniec znalazł się po strome Sowieckiej i już z dniem l. 11.1939 r., na mocy specjalnego dekretu Rady Najwyższej ZSRR, został włączony do ówczesnej Ukraińskiej Republiki Radzieckiej. Mieszkańcy Horyńca i okolic, niezależnie od narodowości, stali się obywatelami Związku Radzieckiego. Okupacja sowiecka trwała do czerwca 1941 r. W związku z rozpoczętą w 1940 r. budową umocnień nadgranicznych, Rosjanie wybudowali w Horyńcu koszary dla kadry wojskowej, których reszki przetrwały do dziś nieopodal parku podworskiego. W chwili wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 r., nadgraniczne fortyfikacje nie odegrały większej roli. Mimo zaciętego oporu wkrótce padły, po południu 22 czerwca Niemcy byli już w Horyńcu. Pod koniec okresu okupacji niemieckiej Horyniec znalazł się w bezpośrednim rejonie działań Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), szerzącej terror wśród polskiej ludności etnicznego pogranicza. Podobnie jak na całych kresach wschodnich, tak i w tym regionie rozgorzała nowa wojna polsko-ukraińska, powodując ogromne straty po obu stronach, w tym również wśród ludności cywilnej. W regionie lubaczowskim działał otoczony ponurą sławą kureń "Zalizniaka" ("Żeleźniaka" -major UPA Iwan Szpontak). W tej części lasów Roztocza mieli swoje kryjówki czołowi przywódcy ukraińskiego podziemia. W najbliższej okolicy, już w 1944 r. nacjonaliści ukraińscy dokonali pogromów polskich mieszkańców wsi Rudki i Nowin Horynieckich. W wyniku narastającego zagrożenia, 29.05.1944 r. niemal wszyscy Polacy opuścili czasowo Horyniec. Większość powróciła dopiero po wyzwoleniu, lecz w okolicy nie było nadal spokoju. Dwukrotnie, w 1945 i 1946 r., miały miejsce napady UPA na Horyniec. Upowcy spalili zabudowania dworskie, pałac, szkołę, stację kolejową, uzdrowisko i wiele domów. W latach 1945 - 1947 w okolicy miały miejsce zacięte walki jednostek milicji i wojska polskiego z banderowcami (nazwa od nazwiska przywódcy UPA Stefana Bandery).

Lata powojenne

Wkrótce po wojnie rozpoczęto przesiedlanie ludności ukraińskiej do ZSRR. Akcja ta prowadzona była do połowy czerwca 1946 r. W toku j ej trwania z terenu gminy wysiedlono, głównie do ZSRR, ponad 1700 rodzin (7724 osób). Przesiedlenia wznowiono w 1947 r. w ramach tzw. operacji "Wisła", wywożąc pozostałam jeszcze ludność ukraińską na tzw. ziemie zachodnie. W kilku wioskach (Prusie, Werchrata) pozostało tyko około 80 rodzin mieszanych i ukraińskich, a i z tych jeszcze w grudniu 1949 r. kilkadziesiąt osób wysiedlono na zachód. Po zakończeniu przesiedleń w Horyńcu pozostało niespełna 1500 osób, natomiast okoliczne wsie zostały w niemal całkowicie wyludnione, po wielu mniejszych osiedlach nie ma dziś prawie śladu. W lipcu 1949 r. cała gmina liczyła 3153 mieszkańców, podczas gdy pod koniec 1944 r. zamieszkiwało tu 14285 osób (10768 Ukraińców i 3517 Polaków). Celem ponownego zasiedlenia opuszczonych wsi, władze podjęły akcję osiedleńczą. Osadzano tu rodziny repatriantów zza wschodniej granicy oraz przybyszów z przeludnionych rejonów ówczesnego województwa rzeszowskiego. Akcja osiedleńcza nie przybrała tu jednak większego zasiągu. Do 1939 r. Horyniec należał do powiatu lubaczowskiego wschodzącego w skład województwa lwowskiego. Po wojnie powiat lubaczowski został włączony do nowo powstałego województwa rzeszowskiego. Nowa granica ze Związkiem Radzieckim zburzyła dawne podziały administracyjne. Do powiatu lubaczowskiego przyłączono skrawki terenów należące do powiatów, które znalazły się za granicą. W najbliższej okolicy były to wsie : Dziewięcierz, Werchrata, Radruż i Prusie z dawnego powiatu Rawa Ruska, które włączono do gminy Horyniec. W Horyńcu, na bazie dawnego majątku Karłowskich upaństwowionego w 1944 r., powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne. Podobne gospodarstwa utworzono w szeregu okolicznych poukraińskich wsiach. W połowie 1949 r. powstał w Horyńcu zespół PGR, grupujący ościenne gospodarstwa w jedno wielkie przedsiębiorstwo. W 1987 r. tut. gospodarstwo zostało przejęte przez słynny swego czasu Kombinat Rolno-Przemysłowy "Igloopol", upadło jednak z początkiem lat dziewięćdziesiątych. Z biegiem lat Horyniec zaczął się powoli odbudowywać, i rozwijać, na co niemały wpływ miało reaktywowanie uzdrowiska. W 1968 r. wybudowano szkołę i ośrodek zdrowia, ale największy rozwój miejscowości nastąpił w latach 1970 - 1980. Powstało wówczas sporo ładnych domów, osiedle im. J. Sobieskiego, ośrodek sportowo-rekreacyjny i mały zalew na rzeczce Radrużce, kanalizacja i oczyszczalnia ścieków. Zniszczony po wojnie teatr dworski. W 1972 r. odbudowano zabytkowy teatr dworski, w którym obecnie mieści się gminny ośrodek kultury. Horyniec będący od 1973 r. siedzibą gminy, a od 6.02.1998 r. oficjalnie miejscowością uzdrowiskową, jest -jak na tutejsze warunki - sporym ośrodkiem usługowo-gospodarczym, znanym ponadto z aktywnej działalności kulturalnej. Od 1976 r. organizowana jest tu słynna "Biesiada Teatralna" - Ogólnopolski Przegląd Teatrów Małych Form, odbywają się tu znane już spotkania z bluesem "Przystanek Horyniec".